PALMA DAKTYLOWA

Daktylami (łac. Dactyli, ang. Dates) nazywamy dojrzałe, wysuszone owoce palmy daktylowej ? Phoenix dactylifera (Palmae) ? rosnącej w całej północnej Afryce, w Egipcie, Arabii oraz Syrii. Już 3 tysiące lat przed Chrystusem upra­wiano palmę daktylową w dolinie Eufratu i pochodzenie jej trudno dziś ustalić, jak to zwykle bywa, gdy roślina jest bar­dzo stara. Znana była w Asyrii, Babilonii, starożytnym Egip­cie, Rzymie i Grecji. Stamtąd rozprzestrzeniła się głównie na Półwyspie Arabskim oraz krajach Basenu Morza Śródziem­nego (przede wszystkim leżących w północnej Afryce).

Palma daktylowa jest karmicielką Arabów, podobnie jak palma kokosowa ? mieszkańców Oceanii. Suszone daktyle stanowią nierzadko główne pożywienie plemion arabskich. Z owoców otrzymuje się wino i ?miód”, a pnie dostarczają materiału budulcowego, liście zaś materiału na sznurki, plecionki i mocne tkaniny. Arabowie często twierdzą, że palma daktylowa dostarcza człowiekowi tyle produktów, ile jest dni w roku.

Palma daktylowa (długowieczne drzewo żyjące do 100 lat i owocujące przeciętnie przez 30 lat), dorasta do 35 m wysokości, a średnica jej pnia dochodzi do 50 cm. Nie wy­kształca korzenia głównego, natomiast z podstawy pnia wyrastają bardzo liczne korzenie, które na całej swej dłu­gości mają jednakową średnicę ? do 1,5 cm. Liście palmy daktylowej dochodzą do 6 m długości. Na jednej palmie może być od 80 do 120 liści. Jeden liść żyje kilka lat, po czym zasycha. Ścina się go wtedy, aby nie przeszkadzał.

Jest to roślina dwupienna, co oznacza, że na różnych osobnikach znajdują się kwiaty zarówno żeńskie, jak i męs­kie (czasem na roślinach męskich znajduje się niewielka ilość kwiatów żeńskich, a na roślinach żeńskich niewielka ilość kwiatów obupłciowych, są to jednak bardzo rzadkie przy­padki). Zarówno kwiaty żeńskie, jak i męskie zebrane są w bardzo duże kwiatostany. Jeden kwiatostan żeński może zawierać do 10 000 kwiatów, a kwiatostan męski wielokrot­nie więcej. Kwiat żeński ma trzy słupki i jeśli wszystkie trzy zostaną zapylone, to z jednego rozwija się normalny owoc, a dwa pozostałe opadają. Jeżeli żaden nie zostanie zapylony, to wszystkie trzy się rozwiną i uzyskamy trzy beznasienne, tak zwane partenokarpiczne owoce, niestety małe, i bezwar­tościowe.

Z wyżej przytoczonych względów zapylenie palmy dak­tylowej jest konieczne. Mimo dużej ilości kwiatów męskich pyłku jest za mało, aby przeniesiony przez wiatr mógł dokonać dostatecznego zapylenia. Dlatego od tysiącleci ingeruje w ten proces człowiek, dokonując ręcznego zapyla­nia, i na przykład na najstarszych egipskich obeliskach znaleziono obrazy przedstawiające ręczne zapylanie palmy daktylowej. Starożytni Egipcjanie uważali, że posypywanie kwiatów żeńskich pyłkiem kwiatów męskich jest swoistym nawożeniem, koniecznym dla zawiązania owoców. Być może dlatego w wielu językach tym samym wyrazem oznacza się zarówno zapładnianie (w tym zapylanie kwia­tów), jak i nawożenie roślin w trakcie ich uprawy (np. w języku angielskim takim słowem jest fertilization).

Zapylanie ręczne palmy daktylowej wykonuje się w róż­ny sposób. Można odciąć pylący już kwiatostan męski i po­trząsać nim nad rozwiniętym kwiatostanem żeńskim. Naj­częściej jednak przywiązuje się do kwiatostanu żeńskiego niewielką część ściętego kwiatostanu męskiego, wiatr zaś przenosi wysypujący się pyłek na pobliskie kwiaty żeńskie.

Potężne kwiatostany palmy daktylowej osią swoją skie­rowane są najpierw do góry, aby później przechylić się w bok, a wreszcie, gdy staną się owocostanami, zwiesić się ku dołowi pod ciężarem owoców.

Długość kwiatostanu (owocostanu) daktyla może do­chodzić do 2 m. Owoce mają kształt wydłużony (5-8 cm dłu­gości, średnicy do 2 cm) i podobne są do wielkiego palca u rę­ki. Stąd Arabowie nazywają je ?palcami światłości”. Barwa owocu często jest żółtawa lub czerwonawobrunatna, skór­ka ? gładka, jadalna, miąższ ? jasny, twardy, dość suchy.

Zawierają one jedno wysmukłe, lekko spłaszczone, twar­de jak róg, opatrzone podłużnym rowkiem nasienie, które zwykle nazywa się ?pestką” daktylową (właściwa pestka, taka jak w wiśni czy śliwce, jest z punktu widzenia bota­nicznego częścią śródowocni, stwardniałej i zrogowaciałej, ukrywającej wewnątrz nasienie).

Dojrzewanie daktyli przypada na jesień ? od końca września do grudnia. Owoce początkowo zielone, nabierają jesienią pięknej żółtej lub różowej barwy. W tej fazie owoce są jeszcze twarde, ale już jadalne, toteż czasami zbiera się je do spożycia. Większość jednak owoców pozostaje na drzewie, dopóki nie zbrązowieją i nie zmiękną. Miąższ ich jest już wtedy zamarły, owoce zaś wykazują oznaki zwięd­nięcia. Żywe pozostają w nich tylko nasiona. Wtedy się je zbiera i pozostawia do lekkiego przeschnięcia.

W krajach arabskich wyróżnia się cztery kolejne fazy doj­rzewania daktyli: kimri ? gdy barwa ich jest jeszcze zielona, khalab ? gdy owoc jest czerwonożółty, rutab ? gdy zaczyna mięknąć wierzchołek owocu, tamar ? gdy owoc jest zupełnie miękki i dojrzały, a jego barwa brązowa.

Największą wartość odżywczą mają owoce w fazie doj­rzałości khalab i wtedy są najchętniej spożywane (w róż­nej formie) przez ludność arabską. Dla Europejczyków jednak są one wtedy zbyt cierpkie, toteż owoce przeznaczone na eksport zbiera się po zupełnym dojrzeniu.

Daktyle nie dojrzewają wszystkie jednocześnie nawet na tym samym drzewie. Między dojrzeniem najwcześniejszych i najpóźniejszych owoców upływa od 3 do 6 tygodni. Stosuje się zatem kilkakrotny zbiór owoców. Ale za to wydajność owoców z jednej palmy jest naprawdę imponująca ? nie­rzadko od 80 do 100 kg owoców.

Owoce są bardzo słodkie i zawierają aż 47-55% cukrów (głównie glukozy i fruktozy), ponadto 8-10% pektyn, 5-6% białka, 1-2,5% tłuszczu, witaminy A i B: (jednak w niezbyt dużej ilości), 1% soli mineralnych ? przede wszystkim wapnia. Suche daktyle mają mniejszy procent wody (9-20%, zaś świeże daktyle ? do 30%), a większy cukrów (nawet 50-69%). W nasieniu, oprócz tłuszczu i białka, znajdują się tak zwane pół błonniki (hemicelulozy) zbudowane z cząs­teczek cukru, które są materiałem zapasowym nasienia.

Nasiona daktylowe są doskonałym pożywieniem dla kóz i wielbłądów, a z podprażonych i zmielonych nasion dak­tylowych robi się namiastkę kawy (kawa daktylowa).

Daktyle spożywa się w stanie świeżym lub, częściej, wysuszone. Mają one bardzo wysoką wartość odżywczą (i kaloryczną). Mogą służyć jako dodatek do ciast i innych wyrobów cukierniczych, w piekarnictwie do wypieku chle­bów zdrowotnych (na przykład ?chlebka tureckiego”).

Daktyle w krajach arabskich dodawane są (świeże lub suszone) bardzo często do potraw gotowanych na wodzie lub mleku, sosów, pokarmów smażonych na oleju, jako przyprawa do kasz, ryżu lub kuskusu.

Z daktyli wyrabia się syropy i wino daktylowe. W lecz­nictwie, zwłaszcza we Francji, daktyle służą do sporządzania rozwalniających (przeczyszczających) ziółek owocowych, przeznaczonych głównie dla dzieci i ludzi starszych i w wieku podeszłym. Ziółka te, znane na rynku farmaceutycznym jako ?mieszanka czterech owoców” (especes des quatre fruits), zawierają, oprócz daktyli, rodzynki, figi oraz owoce jujuby.

Najlepsze daktyle pochodzą z Iraku oraz Tunezji, Algie­ru i Maroka. Palma daktylowa uprawiana jest szeroko na świecie, nie tylko na Półwyspie Arabskim i w północnej Afry­ce, ale również w innych rejonach świata o ciepłym klimacie, np. w Ameryce Środkowej (w Meksyku) i Stanach Zjed­noczonych (w Arizonie, Kalifornii), w Ameryce Południowej (w Brazylii), również w Europie (głównie w Hiszpanii).

Uprawia się około 40 odmian oraz podgatunków palmy daktylowej. Niektóre z nich dostarczają do celów spożyw­czych nie tylko owoców, np. z naciętego pnia leśnego gatunku palmy daktylowej (Phoenix silvestris) wypływa sok, który po fermentacji jest znany jako wino palmowe.

Wszystkie odmiany palmy daktylowej można podzielić na trzy typy: o owocach miękkich, półtwardych i twardych. Daktyle miękkie są delikatne i bardzo słodkie. Właśnie takie owoce spotykamy najczęściej w handlu.

Również daktyle półmiękkie są towarem eksportowym. Są one pośrednie między miękkimi i twardymi, ale bardziej zbliżone do miękkich. Natomiast daktyle twarde służą wy­łącznie do spożycia miejscowego i są bardzo cenione przez ludność arabską. W niektórych rejonach stanowią one nie­raz przez długie miesiące prawie jedyne pożywienie ludności biedniejszej. Mają one miąższ twardy z powodu dużej za­wartości skrobi, trzeba je rozgryźć i długo żuć, aby wyczuć delikatną słodycz owocu.

Daktyle są szeroko rozpowszechnionym owocem w han­dlu światowym. Dobrze się przechowują (nie wolno ich tylko składować obok produktów obdarzonych specyficznym aromatem, gdyż daktyle łatwo przyjmują obce zapachy), ale po zbiorze muszą być poddane procesowi ?okadzania” (fumigacji) parami substancji owadobójczych w celu zabicia szkodników, które mogłyby zniszczyć owoce podczas prze­chowywania czy transportu. Po zakończonej fumigacji wstawia się daktyle do dojrzewalni, gdzie trzymane są przez kilka dni w temperaturze 32-35 °C w suchej atmosferze, po czym mogą być sprzedawane. Można je też przechowywać do 10 miesięcy w chłodni w temperaturze 0 °C. Najczęściej jednak sprasowane daktyle pakuje się w torebki plastikowe i pasteryzuje, wówczas nawet w temperaturze pokojowej można je przechowywać przez wiele miesięcy.

W naszym kraju warunki klimatyczne nie pozwalają na uprawę palmy daktylowej. Ale bardzo często wsadzamy ?pestkę” daktylową do doniczki i możemy wtedy dochować się wcale pokaźnej domowej palmy daktylowej. Jest to bardzo dekoracyjna roślina doniczkowa i może służyć do ozdoby nawet bardzo dużych pomieszczeń, np. hal wystawowych czy wnętrz kościołów.

Na plantacjach nie uprawia się palmy daktylowej z siewu nasion, gdyż uzyskane siewki nie są tak wartościowe jak rośliny mateczne, a poza tym z nasion wyrasta 50% roślin żeńskich i 50% męskich (a tych ostatnich tyle nie potrzeba, gdyż i tak stosuje się różnorodne wspomagane zapylenie). Dlatego od najdawniejszych czasów (a palmę tę uprawia się od tysiącleci) stosuje się rozmnażanie wegetatywne palmy daktylowej. Żadna z palm nie ma w łodydze pierścienia miazgi (żywej tkanki twórczej), toteż nie można tych drzew rozmnażać przez szczepienie. Na szczęście palma daktylowa w młodym wieku tworzy w kątach liści boczne pędy (może ich wydać w ciągu swego życia od 15 do 20). Pędy te, wyrastające blisko ziemi, wypuszczają korzenie przybyszo­we, zagłębiające się wkrótce w ziemię i wskutek tego spra­wiające wrażenie odrostów korzeniowych. Ukorzenione pędy 5-6-letnie, ważące od 10 do 15 kg, oddziela się od roś­liny macierzystej i sadzi na miejsce stałe. Zaczynają owoco­wać dopiero w 10 lat po posadzeniu, ale wiernie odtwarzają właściwości palmy macierzystej, najczęściej uszlachetnionej podczas długiej uprawy.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.