CYTRYNIEC CHIŃSKI

Cytryniec chiński (Schisandra chinensis, ang. Chinese Mag- noliauine, franc. Schizandre de Chine) to drzewiaste pnącze z rodziny Magnoliowatych (Magnoliaceae). Rośnie dziko w północnych Chinach i na Półwyspie Koreańskim oraz w Rosji na Dalekim Wschodzie ? w okolicach Amuru, na Sachalinie, w Kraju Nadmorskim i Kraju Chabarowskim ? w górskich lasach sosnowo-liściastych, a także w lasach dolin, nad brzegami rzek i strumieni. Uprawiany jest głównie w Chinach, Korei, Wietnamie, Rosji (w obwo­dzie nowosybirskim oraz w części europejskiej ? w obwo­dzie moskiewskim), na Białorusi, Ukrainie i w Bułgarii. Uprawiany również sporadycznie w Polsce, jednak jeszcze nie na plantacjach przemysłowych, lecz w amatorskich ogro­dach oraz arboretach naukowych.

Cytryniec ma łodygi długie (do 10-15 m), wijące się, ciemnobrunatne, giętkie, biczowate, ścielące lub wspinające się po sztucznych bądź naturalnych podporach (np. chętnie wspina się na rosnące w pobliżu drzewa liściaste, owocowe lub inne; zwłaszcza ?lubi” brzozę).

Liście cytryńca, ułożone skrętolegle i osadzone pęczkami na krótkopędach, są ogonkowe, eliptyczne lub jajowate, zaostrzone, a po roztarciu w palcach pachną jak cytryna.

Cytryniec jest rośliną rozdzielnopłciową, jednopienną bądź też dwupienną. Tworzy kwiaty niezbyt duże, białe lub kremowe, czasem różowawe, wonne, zwisające, zebrane po 2-5 na różowoczerwonych szypułkach. Z kwiatów po przekwitnięciu wykształcają się czerwone, kuliste jagody (przypominające dorodne czerwone porzeczki), gęsto ze­brane na zwisających owocostanach. W czasie powstawania owoców dno kwiatowe silnie się wydłuża, wskutek czego tworzy się mocno wydłużone grono (podobne do grona porzeczek) złożone z 10-40 owocków.

Owoce typu jagody mają barwę jaskrawoczerwoną lub pomarańczowoczerwoną i zawierają 1-2 (rzadziej 3) nasion- ka. Nasiona są błyszczące, nerkowate, żółte lub jasnopomarańczowe (po przechowaniu brązowoochrowe) z mocną łupiną.

Miąższ owocu jest soczysty, o zapachu przypominają­cym cytrynę i bardzo specyficznym, trudnym do określenia smaku. Starożytni Chińczycy nazwali owoc cytryńca ? ?uwejczy”, co znaczy ?owoc o pięciu smakach”, wykazuje on bowiem jednocześnie smak kwaśny, słodki, słonawy, cierpki i gorzko-żywiczny.

Cytryniec chiński jest cenną rośliną leczniczą, technicz­ną, konsumpcyjną i ozdobną. Wykorzystuje się owoce, nasiona, liście oraz korę, a nawet korzenie rośliny. Olejek eteryczny cytryńca (znajdujący się we wszystkich częściach rośliny, ale szczególnie w dużych ilościach w korze) jest wysoko ceniony w perfumerii za subtelny korzenno-cytrynowy aromat.

W celach leczniczych stosuje się owoce wraz z nasiona­mi cytryńca. Są one bogate w substancje tonizujące ? schizandrynę i jej pochodne, flawonoidy (witamina P), a wśród nich ? katechiny i antocyjany, poza tym olejek eteryczny, cukry (około 1,5%), kwasy organiczne (głównie kwas cy­trynowy, jabłkowy i winowy w ilości do 10%, niekiedy na­wet do 20%), witaminy C i E, w nasionach zaś występuje do 30% półschnącego oleju z rozpuszczoną w nim witami­ną E (0,03%).

 

Działanie lecznicze rośliny, głównie usuwające objawy zmęczenia fizycznego oraz umysłowego, warunkuje cały zespół wymienionych wyżej związków, przy czym najważ­niejsza jest schizandryna, która pobudza ośrodkowy układ nerwowy (mózg) oraz działalność serca i układu oddechowe­go. Substancja ta (występująca w największej ilości w owo­cach i nasionach cytryńca) poprawia ponadto ostrość wzroku i zdolność widzenia w ciemności. Działa też lecz­niczo na wątrobę, zwłaszcza po przebytym wirusowym zapaleniu wątroby (żółtaczce zakaźnej).

Owoce cytryńca w celach leczniczych można przyjmo­wać w rozmaitych postaciach ? na surowo, po wysuszeniu i w postaci wodnych odwarów (herbatek), jako alkoholową nalewkę lub nawet jako domowe przetwory: konfitury, przeciery stabilizowane cukrem bądź miodem, syropy, kandyzowane świeże owoce i inne.

Działają ogólnie wzmacniająco, przede wszystkim na system nerwowy, i polecane są przy zmęczeniu fizycznym i umysłowym, braku koncentracji i przy nadmiernej senno­ści, również w stanach lękowych oraz depresyjnych. Ponadto korzystnie oddziałują na serce, przewód pokarmowy i układ oddechowy.

Cytryniec chiński to bardzo stara roślina lecznicza uży­wana od najdawniejszych czasów przez mieszkańców Dale­kiego Wschodu, a jej opis można znaleźć już w pierwszej chińskiej farmakopei (lekospisie) z roku 250 przed narodze­niem Chrystusa.

Właściwości tonizujące rośliny wykorzystywano przede wszystkim na co dzień, przy wykonywaniu czynności związanych z nadmiernym wysiłkiem i powodujących szyb­kie zmęczenie. Do dziś suszone owoce cytryńca wchodzą w skład ?żelaznej” racji żywnościowej dla myśliwych polują­cych w tajdze (udegejców czy nanajców) bądź ludzi zamiesz­kujących wysokogórskie tereny Azji Wschodniej, a więc miejsca o bardzo surowym klimacie.

Starożytna medycyna azjatycka polecała proszek lub na­par z suszonych owoców i nasion cytryńca w osłabieniu ogólnym, w niedokrwistości, chorobach płuc (astma, zapale­nie oskrzeli), nerek, wątroby, przewodu pokarmowego, a także dla nasilenia kurczy porodowych (cytryniec ułat­wia urodzenie dziecka) i zwiększenia ostrości wzroku. Jest to również świetny środek przeciwszkorbutowy ze względu na wysoką zawartość witaminy C (w suszonych owocach do 580 mg%). Poza tym skutecznym środkiem witaminizującym jest napar z liści i kory cytryńca. Witaminowa herbat­ka z liści odznacza się przy tym delikatnym cytrynowym aromatem.

Preparatów cytryńca jednak (zwłaszcza nalewki z nasion bądź całych owoców) nie należy używać w stanach nad­pobudliwości nerwowej, bezsenności, nadciśnieniu tętni­czym i zaburzeniach związanych z niemiarowością pracy serca.

Współczesne badania naukowe potwierdzają wysokie walory lecznicze owoców cytryńca polecanego zwłaszcza w geriatrii. Odkryto poza tym nowe właściwości terapeu­tyczne tego surowca, np. bardzo korzystne oddziaływanie na wątrobę uszkodzoną podczas wirusowego zapalenia.

Owoce cytryńca to także owoce spożywcze. Sporządza się z nich kisiele, galaretki, dżemy, chłodzące napoje, w cu­kiernictwie ? nadzienia do cukierków. Sok bywa używany do tak zwanego bukietowania win, tj. nadawania mniej wy­twornym winom owocowym bardzo przyjemnego, orzeźwia­jącego zapachu cytrynowego z lekkim odcieniem żywicznym.

Interesujące dla nas będzie zapewne to, iż cytryniec chiński możemy bez większych trudności uprawiać u nas, na działkach bądź w ogrodach przydomowych. Chociaż roślina pochodzi z Dalekiego Wschodu, nieźle się czuje w warun­kach naszego klimatu. Znosi dobrze największe nawet mrozy trafiające się w Polsce i nie jest zbyt wybredna, jeśli chodzi o glebę. Rośnie wprawdzie najlepiej na glebach żyznych i urodzajnych ? lessach i czarnoziemach, ale udaje się także na innych glebach pod warunkiem, że nie są one wyjątkowo ciężkie i wilgotne. Cytryniec nie znosi zastałych wód gruntowych i powierzchniowych, nie lubi też długotrwałej suszy.

Cytryniec rośnie dobrze przy niewielkim ocienieniu, ale zdecydowanie lepiej plonuje (z jednej rośliny można otrzy­mać nawet do 5 kg owoców) w miejscu dobrze oświetlonym (jednak niezbyt mocno nasłonecznionym). Na działce można go sadzić wzdłuż ogrodzeń, po których będzie się piął, lub przy ścianach altan, można też tworzyć szpalery. Dobre nasadzenie może być także w pobliżu niezbyt gęstego drzewa owocowego, na które cytryniec będzie się chętnie wspinał. Uzyskamy przez to jeszcze dodatkowy efekt dekoracyjny, jesienią bowiem, gdy drzewo owocowe zacznie tracić liście, cytryniec je zachowa, do tego pięknie przebarwione na kolor żółtoczerwony. Tworząc szpalery cytrynowe, sadzi się go przy podporach wysokich do 3,5 m. Między podporami roz­ciąga się druty, do których, w miarę wzrostu, przywiązuje się pędy rośliny.

Pisząc tak wiele o sposobach uprawy cytryńca chiń­skiego, chciałabym namówić rodaków do uprawy również u nas tej niezwykle interesującej i bardzo starej rośliny sadowniczej oraz leczniczej.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.