ORZESZKI PINIOWE I INNYCH DRZEW IGLASTYCH

Liczne gatunki sosen (z rodzaju Pinus) dostarczają, używa­nych w mniejszym lub większym stopniu, jadalnych nasion, nazywanych potocznie ?orzeszkami”. Nie są to, oczywiście, pod względem botanicznym żadne orzechy czy orzeszki, gdyż wszystkie drzewa szpilkowe należące do dużej grupy roślin zwanych Nagozalążkowymi (Gymnospermae) w ogóle nie wykształciły jeszcze ewolucyjnie zdolności do wytwarza­nia owoców. Po prostu Nagozalążkowe żadnych owoców nie wykształcają, ale ponieważ w niektórych indywidualnych przypadkach ich nasiona przypominają owoce prawdziwe, w tym orzechy, zwyczajowo tak się je określa. Mówimy więc o owocach jałowca (surowiec farmaceutyczny z jałowca też się tak określa, jako Fructus Juniperi), owocach z miłorzębu (orzeszki miłorzębowe), orzeszkach z sosny (Pinus sihestris) czy limby (Pinus cembra). Te ostatnie jeszcze dodatkowo określa się błędnie jako ?orzeszki cedrowe” (z rosyjskiego ?kiedrowyje oriechi”, gdyż ?kiedr” po rosyjsku to limba, a nie cedr).

Ze wszystkich ?orzeszków sosnowych” najbardziej zna­ny jest pinocchio (pini o la), czyli orzeszek pinii, jednej z najczęściej spotykanych nad Morzem Śródziemnym so­sen ? Pinus pinea (pinia).

Pinia (ang. Parasol Pine, Stone Pine) jest to drzewo bar­dzo charakterystyczne dla krajobrazu śródziemnomorskie­go. Z rzadka rosnące wśród skał bardzo wysokie drzewa piniowe dopiero u szczytu mają szeroką, parasolowatą, gę­stą, prawie płaską i poziomo rozpościerającą się koronę. Pinia przypomina więc bardzo wysoki i płaski parasol. Wykształca igły długie do 20 cm, silnie skręcone, jasnozielone, osadzone po dwie na pędzie skróconym. Szyszki są dość duże, dochodzą do 15 cm długości. W jednej szyszce można czasem znaleźć i 100 nasion purpurowobrązowych, docho­dzących do 2 cm długości, pokrytych twardą skorupką i z tego względu nazywanych orzeszkami. Orzeszki piniowe nazywane są też piniolami lub z włoskiego pinocchio (śmieszny pajacyk z drewna ? Pinokio, ze znanej książki Collodiego, został wyrzeźbiony właśnie z pinii).

Szyszki pinii dojrzewają przez trzy lata i dopiero w czwartym roku otwierają się łuski suchej już szyszki, dając dostęp do nasion, czyli pinioli.

We Włoszech szyszki pinii zbiera się w zimie i prze­chowuje do lata. Pod wpływem silnych upałów łuski szyszek rozchylają się i wysypują orzeszki piniowe. Można je również otrzymać przez maszynowe łuskanie. Włochy są największym eksporterem pinioli.

Piniole są bardzo smaczne i ich smakiem zachwycali się już starożytni Rzymianie i Grecy. Sporządzali z nich słynny marcepan i choć dzisiaj receptury marcepanu są różne w różnych krajach (często jest wytwarzany ze słodkich migdałów), to ten ?najprawdziwszy” robiony jest ze zmielo­nych pinioli.

Jedyna wada smacznych orzeszków piniowych to ich dość szybkie jełczenie, dlatego że zawierają aż około 60% tłuszczu.

Pinię można spotkać od Portugalii, poprzez Hiszpanię, południową Francję, Włochy, Grecję ? do krajów Azji Mniejszej. Jako drzewo ozdobne, wyjątkowo dekoracyjne, sadzona jest również w innych rejonach świata ? na Krymie i Kaukazie, w Ameryce Południowej oraz USA ? w połu­dniowych stanach.

Żadna jednak część świata nie ma takiego bogactwa sosen o jadalnych nasionach (orzeszkach), jak Ameryka Północna. Rośnie tam ponad 11 gatunków sosen ?orzechodajnych”, a jedna z nich, zwana sosną cukrową (Pinus lambertiana), dorasta do 80 m wysokości, a jej olbrzymie szyszki osiągają niekiedy długość do 50 cm. Orzeszki tych gatunków, choć bardzo smaczne, mają jednak mniejsze zna­czenie handlowe, gdyż zbieranie ich jest zbyt pracochłonne i zbyt mało popłatne dla miejscowych Indian (orzeszki sos­nowe były zawsze tradycyjnym pożywieniem Indian). Nie bez znaczenia jest fakt, że nasiona sosen są ulubionym po­żywieniem różnych leśnych gryzoni, także szczurów, które bardzo skutecznie ?okradają” ludzi gromadzących orzeszki w spichrzach.

Wokół kanionu Kolorado rośnie w ogromnych ilościach prawie karłowata sosna Pinus cembroides var. edulis, do­chodząca do 7 m wysokości. Dostarcza ona bardzo dużo orzeszków, ale mniej więcej raz na 3 lata i dlatego stanowią one rzadkość w sklepach amerykańskich.

Z kolei w Rosji, na Syberii, Uralu i w lasach europejskiej części tego kraju, rośnie limba syberyjska (Pinus sibirica, ang. Siberian Cedar), która dostarcza jadalnych nasion znanych pod nazwą orzeszków cedrowych.

Limba syberyjska to długowieczne drzewo (żyje do 500 lat), dorastające wysokości 35 m i więcej. Igły ma zebrane w pęczki po pięć. Duże szyszki (do 12 cm długości) zawierają do 100 nasion bez skrzydełek, o twardej łupinie. Drzewa zaczynają owocować w 15-25 roku życia (w gęstym lesie od 50.-60. roku).

Orzeszki cedrowe (z limby) zawierają 60-70% tłuszczu, białko, cukry, skrobię, celulozę, witaminy: C (najwięcej witaminy C ? aż 260-350 mg% ? mają igły limby), A, D i z grupy B oraz sole mineralne.

Są jadane na surowo, a ponadto wytłacza się z nich olej używany w przemyśle spożywczym oraz do produkcji mydła i lakierów. Z makuchów (wytłoki) wyrabia się chałwę i pie­czywo cukiernicze. Z łupin nasion otrzymuje się bardzo dobry brązowy barwnik do barwienia skór.

Z limby syberyjskiej oraz jodły syberyjskiej pozyskuje się olejek eteryczny (olejek ?pichtowy”) stosowany w przemyśle perfumeryjnym i farmaceutycznym.

 

Limba dostarcza też wspaniałego drewna, żółtawoczerwonego, trwałego i aromatycznego. Wyrabia się z niego luksusowe meble, okleiny, intarsje, parkiety i in.

Warto wspomnieć, że orzeszki cedrowe mają też długą tradycję w lecznictwie. Już Awicenna, najbardziej wszech­stronny uczony i lekarz arabskiego Wschodu z X wieku, zalecał jądra orzeszków cedrowych w leczeniu kamicy ner­kowej i jako środek ogólnie oczyszczający (także skórę) oraz wzmacniający. Z kolei w XVIII wieku w Rosji była bardzo popularna kuracja orzeszkami cedrowymi w starczej im­potencji.

We współczesnym lecznictwie ludowym rosyjskim (zwła­szcza syberyjskim) stosuje się nalewkę z orzeszków przy gośćcu stawowym, podagrze i artretyzmie, a ?mleczko cedrowe” sporządzone przez roztarcie orzeszków z wodą ? przy gruźlicy, chorobach nerek i pęcherza moczowego.

Z limby europejskiej, rosnącej pierwotnie w centralnej części Alp i w Karpatach, na wysokości od 1700 do 3000 m n.p.m., pozyskuje się również jadalne nasiona nazywane orzeszkami limbowymi. Są one dość duże i opatrzone drob­nym skrzydełkiem. Pozostają w szyszce, aż do osiągnięcia pełnej dojrzałości. Z zebranych szyszek najłatwiej je pozyskać, gdy umieścimy szyszki w piekarniku i przy umiar­kowanym podgrzewaniu spowodujemy otworzenie się łusek.

Limba alpejska jest wspaniałym, potężnym drzewem, osiągającym niekiedy wiek do tysiąca lat. Takie wspaniałe, bardzo stare drzewostany limbowe można zobaczyć w szwajcarskim parku narodowym Grabunden.

Również limba alpejska jest dostarczycielką wartościo­wego drewna, obecnie rzadko spotykanego ze względu na ochronę limby. W krajach alpejskich drewno limby było niegdyś powszechnie stosowane do budowy domów oraz do celów snycerskich.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.